تفکر سیستمی، هوشمندسازی و تصمیم‌گیری داده محور، پایداری، مدیریت مشارکتی و تعهد مسئولانه؛ پیشران‌های کیفیت پایدار
مرضیه حمیدی، مدیر مهندسی صنایع شرکت فولاد هرمزگان، به مناسبت فرا رسیدن هجدهم آبان، روز ملی کیفیت، در یادداشتی نوشت:
کیفیت؛ از الزام انطباق تا قابلیت پایدار کسب‌وکار
کیفیت، نقطه‌ای ایستا در انتهای فرایند تولید نیست؛ بلکه مسیری پیوسته برای یادگیری، نوآوری و خلق ارزش پایدار است. نام‌گذاری ۱۸ آبان‌ماه به‌عنوان روز ملی کیفیت، فرصتی برای بازاندیشی در رویکرد سازمان‌ها و یادآوری این حقیقت است که کیفیت، مسئولیتی محدود به یک واحد یا مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها نیست، بلکه تعهدی مشترک در سراسر سازمان است.
محیط کسب‌وکار امروز، تحت تأثیر تحولات فناوری، نوسانات بازار، محدودیت منابع و عدم‌قطعیت‌های زنجیره تأمین، پیچیده‌تر شده است. در چنین شرایطی، به‌ویژه در صنعت راهبردی فولاد، کنترل محصول و انطباق با الزامات به‌تنهایی پاسخ‌گوی نیازهای آینده نیست. ضرورت امروز، حرکت از کنترل کیفیت کلاسیک به‌سوی مدیریت کیفیت هوشمند، پایدار و تاب‌آور و تبدیل کیفیت به یکی از قابلیت‌های بنیادین کسب‌وکار است.
معماری یکپارچه کیفیت؛ پیوند فلسفه، نظام و استاندارد
تحقق کیفیت پایدار به نگرش، ساختار و ابزارهای مدیریتی مکمل نیاز دارد:
- مدیریت کیفیت فراگیر (TQM): فلسفه و فرهنگ کیفیت است که بر مسئولیت همگانی، رهبری متعهد، مشارکت کارکنان، مشتری‌مداری و بهبود مستمر تأکید دارد.
- نظام مدیریت کیفیت (QMS): سازوکار نظام‌مند مدیریت فرایندها، مسئولیت‌ها، منابع، شاخص‌ها و پایش عملکرد است که تحقق اهداف کیفی را امکان‌پذیر می‌کند.
- استاندارد ISO 9001: چارچوب مرجعی برای استقرار، ارزیابی و بهبود نظام مدیریت کیفیت است که با تأکید بر رویکرد فرایندی، تفکر مبتنی بر ریسک و ارزیابی عملکرد، اثربخشی نظام را قابل‌سنجش می‌سازد.
بنابراین، TQM فلسفه و فرهنگ کیفیت را شکل می‌دهد، QMS آن را در قالب نظام مدیریتی جاری می‌کند و ISO 9001 چارچوبی برای استقرار و ارزیابی آن فراهم می‌آورد. الگوهای تعالی سازمانی نیز با نگاهی جامع‌تر، بلوغ سازمان و میزان تحقق عملکرد پایدار را ارزیابی می‌کنند.
افق تحول مدیریت کیفیت؛ پنج پیشران کلیدی
تحولات پیش‌روی استانداردهای مدیریت کیفیت، از جمله در افق بازنگری ISO 9001:2026، اهمیت هوشمندی، پایداری، تاب‌آوری و فرهنگ سازمانی را برجسته می‌کند. این جهت‌گیری‌ها را می‌توان در پنج محور تبیین کرد:
۱. هوشمندسازی فرایندها و تصمیم‌گیری داده‌محور: بهره‌گیری از هوش مصنوعی، اینترنت اشیای صنعتی، کلان‌داده و یادگیری ماشین، امکان پایش مستمر، شناسایی زودهنگام انحراف‌ها، پیش‌بینی خرابی‌ها و بهینه‌سازی فرایندها را فراهم می‌کند. داده‌های عملیاتی باید از سوابق عملکرد به سرمایه‌ای برای تولید دانش و تصمیم‌گیری اثربخش تبدیل شوند.
۲. پیوند کیفیت با پایداری و مسئولیت‌پذیری: بهره‌وری انرژی و منابع، کاهش ضایعات و ردپای کربن، مدیریت پسماند و توجه به ابعاد زیست‌محیطی و اجتماعی، بخشی از الزامات کسب‌وکار پایدار هستند. در صنعت فولاد، این رویکرد از طریق بهبود فرایندها و ادغام شاخص‌های پایداری در نظام مدیریت عملکرد قابل‌پیگیری است.
۳. مدیریت ریسک و تقویت تاب‌آوری: سازمان باید علاوه بر شناسایی ریسک‌ها، نقاط آسیب‌پذیر و سناریوهای اختلال را تحلیل کند و برای تداوم فعالیت، بازیابی سریع و انطباق با شرایط متغیر آمادگی داشته باشد.
۴. تعالی تجربه مشتری و مدیریت انتظارات ذی‌نفعان: شناخت مستمر نیازها، تحلیل داده‌های بازار، پایش صدای مشتری و چابک‌سازی پاسخ‌گویی، زمینه افزایش رضایت، وفاداری و خلق ارزش مشترک را فراهم می‌کند.
۵. رهبری اثربخش، توسعه شایستگی‌ها و فرهنگ کیفیت: کیفیت بدون تعهد رهبری و مشارکت کارکنان به بلوغ نمی‌رسد. الگوسازی مدیران، توانمندسازی کارکنان، همکاری بین‌واحدی، توسعه مهارت‌های تحلیلی، شفافیت و مسئولیت‌پذیری، کیفیت را از یک الزام اداری به باوری جمعی تبدیل می‌کند.
موتور محرکه کیفیت؛ از تعالی تا حل مسئله در عمل
استانداردها و الگوهای مدیریتی به‌تنهایی تضمین‌کننده بهبود نیستند؛ اثربخشی آن‌ها زمانی محقق می‌شود که در اقدامات عملی جاری شوند. پروژه‌های بهبود کیفیت با شناسایی گلوگاه‌ها و علل ریشه‌ای مسائل، تحلیل کسب‌وکار (Business Analytics) با تبدیل داده به بینش مدیریتی، حلقه‌های کنترل کیفیت (QCC) با تقویت مهارت حل مسئله و کار تیمی، و نظام پیشنهادها با تبدیل ایده‌های کارکنان به فرصت‌های بهبود، از مهم‌ترین ابزارهای این مسیر هستند.
در کنار این ابزارها، مدیریت فرایندها، پایش شاخص‌ها و ارزیابی اثربخشی اقدامات، یادگیری و بهبود مستمر را به بخشی از عملکرد روزمره سازمان تبدیل می‌کند.
نقشه راه کیفیت هوشمند و پایدار
حرکت در این مسیر به سه اقدام مکمل نیاز دارد:
۱. بازآرایی فرایندها و جریان داده‌ها: بازنگری فرایندهای کسب‌وکار، توسعه شاخص‌ها، یکپارچه‌سازی داده‌ها و طراحی داشبوردهای مدیریتی.
۲. توسعه مدیریت ریسک و پایداری: تحلیل سناریوهای اختلال، تقویت تاب‌آوری زنجیره تأمین و ادغام شاخص‌های زیست‌محیطی و بهره‌وری منابع در نظام عملکرد.
۳. توسعه شایستگی‌ها و فرهنگ سازمانی: توانمندسازی مدیران و کارکنان در تفکر سیستمی، تحلیل داده، حل مسئله و کار تیمی، همراه با حمایت از نوآوری و مشارکت.
فولاد هرمزگان؛ کیفیت به‌مثابه باور و مسیر تعالی
در شرکت فولاد هرمزگان، حرکت در مسیر تعالی حاصل اقدامی مقطعی یا صرفاً کسب گواهینامه نبوده، بلکه نتیجه فرایندی مستمر از خودارزیابی، شناسایی فرصت‌های بهبود، اجرای پروژه‌های تحول‌آفرین و توسعه فرهنگ یادگیری و مشارکت است. تجربه این مسیر نشان می‌دهد دستاوردهای پایدار، از هم‌افزایی تعهد رهبری، مشارکت کارکنان، نگاه فرایندی و اجرای اثربخش پروژه‌های بهبود حاصل می‌شوند.
در همین راستا، از سال جاری روز ملی کیفیت به‌عنوان یکی از رویدادهای راهبردی شرکت در تقویم سازمانی نهادینه شده است. آیین بزرگداشت این روز، همراه با ارائه دستاوردهای پروژه‌های بهبود و تجلیل از تیم‌های پیشرو، روز سه‌شنبه ۱۹ آبان‌ماه ۱۴۰۵ در محل رصدخانه فناوری و نوآوری برگزار می‌شود؛ فرصتی برای تبادل تجربه، معرفی اقدامات موفق و تقویت مشارکت همکاران در مسیر ارتقای کیفیت.
سخن پایانی؛ کیفیت مقصد نیست، شیوه اندیشیدن و عمل‌کردن است
مدیریت کیفیت نوین، نیازمند تلفیق فناوری، داده‌محوری، پایداری، مدیریت ریسک، رهبری اثربخش و فرهنگ مشارکتی است. ارزش واقعی این مؤلفه‌ها در هم‌افزایی و یکپارچگی آن‌ها شکل می‌گیرد.
روز جهانی کیفیت فرصتی برای تبادل تجربه در سطح بین‌المللی و روز ملی کیفیت بستری برای ترویج این فرهنگ در سطح کشور و سازمان است. سازمان سرآمد، کیفیت را نه‌فقط در اسناد و گواهینامه‌ها، بلکه در تصمیم‌های اثربخش، فرایندهای کارآمد، مسئولیت‌پذیری افراد و نتایج پایدار متجلی می‌سازد. کیفیت پایدار، حاصل هم‌افزایی اندیشه‌ها، هوشمندی فرایندها و تعهد مشترک انسان‌هایی است که بهترشدن را به یک باور و شیوه دائمی کار تبدیل کرده‌اند.